امام مهدی (عج): من ذخیره خدا در روی زمین و انتقام گیرنده از دشمنان او هستم
۱۳۹۶/۵/۲۳ تعداد بازدید: ۱۵۹
print

 پروفسور رضا و فضای بیکران ادبیّات فارسی

پروفسور فضل الله رضا استادی صاحب تئوری در ریاضیّات است, اما چنان کنجکاو و یابنده در وادی ادبیات فارسی گام می زند که گویی جهان پر مجهول دیگری را در سخن فارسی یافته است ریاضی بیکران است این را ما شنیده بودیم اما نشنیده بودیم که گردش معانی و ایده ها در شعر فارسی نیز می تواند یادآور بی نهایت های اعداد ریاضی شود مکتوب زیر نوشته ای در مورد پروفسور رضا و فضای بیکران ادبیّات فارسی است از احمد کاظمی موسوی

ما کم وبیش می دانستیم که سخن فارسی،نمایندگی هنرهای تجسّمی و موسیقی را نیز(به علت محدودیت تاریخی آنها) به عهده داشته است؛ اما نمی دانستیم که موازی گونه های جبر و مقابله را نیز می توان در شعر فارسی (به ویژه در غزل حافظ) یافت. این آگاهی را پروفسور رضا به ما می دهد. او چنان ژرف به پرواز واژگانِ در شاهنامه می نگرد، و چنان صمیمی پا به خلوت أنس حافظ می نهد، که گویی می خواهد از فراز کاخ بلند سخن فردوسی نقش بندی های غیب را در جام آینه کردار خواجه بخواند.

به گفته خودش تفکّر ریاضی نیروی شگفتی دارد. گاه مانند شعر و هنر به آسمان پرواز می کند، هرچند در استحکام بنیادها باید دقت کرد که پرواز اندیشه مانند پرواز کیکاووس نباشد. او گاه از بی وفایی الفاظ به معانی گلایه می کند، چون در وادی کران ها و نهایت ها برخی الفاظ به مفاهیم وفادار نمی مانند.

پروفسور رضا که زاده شهر رشت در ۱۲۹۳ خورشیدی است، آموزش های نخستین خود را در رشت و تهران و خدمت نظام را در مشهد دیده است.

رفت و آمد در کرانه های پر شکوه البرز، آن هم در ایام نوجوانی و صباوت، الهام بخش نه فقط شور علمی که شوق زیبایی شناسی سخن فارسی در ایشان گردید. از میان استادانی که وی نام می برد، نصرالله فلسفی جایگاه ویژه ای دارد. او استاد تاریخ و زبان فرانسه بود، اما شعر فارسی به خصوص شاهنامه را با آهنگی خوش چنان می خواند که پروفسور هنوز طنین آن را در گوش دارد.

در بحبوحه جنگ جهانی دوم، رضا با کشتی از راه اقیانوس آرام به آمریکا آمد و به دنیای ریاضیات و فنّآوری پرشتاب انفورماتیک پیوست. اما همچنان گوشه چشمی به ادب فارسی داشت. چه به هنگام تدریس در نیویورک و سیرکیوس، چه در دانشگاه های اروپا.

او خود در این باره می نویسد: «ذهن من از دوران کودکی، از یک سو با ورزش علمی و پژوهش استدلالی دلبستگی داشت، واز سوی دیگر با شعر سنتی و ادب فارسی خو گرفته بود.»

در دهه ۱۳۵۰ خورشیدی، پروفسور رضا به ایران بر می گردد و به ریاست دانشگاه تهران می رسد. از همین زمان است که وی تراوش های فکری خود را در زمینه ادبیات فارسی به قلم آورد، و این کار را با شاهنامه شروع کرد.

جای شگفتی نیست که دو تن از فرهیختگان عصر ما چون فضل الله رضا و شاهرخ مسکوب، نشرادبی خود را از شاهنامه شروع کرده، و سرانجام روی به حافظ آورده باشند. بی آنکه فردوسی ودیگر سخنسرایان رارها کرده باشند. هردو،شیفته معنا پروری و زبان آوری شگفت انگیز شاهنامه شدند، و هر دو به جایگاه خرَد در شاهنامه و شعر فارسی اندیشیده اند.

مسکوب به جستجوی خرَد در چارچوب تقدیر (به معنای اندازه گیری) به مفهوم زُروانی آن می پردازد؛ پروفسور رضا این اندازه گیری را با منطق ریاضی می آزماید. او زیبایی شعر فردوسی مانند جهان بینی نیوتن ماندگار و جاوید می بیند، و می گوید قانون جاذبه نیوتن زیباست و نیروی جمال آن اختلافات نژادی و زبانی و سرحدی را درهم می شکند و فراتر می رود.

درمقاله “دروگر” که نخست در شماره شهریور ۱۳۵۰ یغما و سپس در پژوهشی در شاهنامه (۱۳۵۴) درج گردید، پروفسور رضا به تحلیل بینش فردوسی در مفهوم زمان می پردازد. دروگر نامی ست که فردوسی به زمان می دهد. ما همه پرورده و درو شونده به دست زمان هستیم؛ ازینرو زمان هم نیا و هم نبیره ماست.

دروگر زمان ست و ما چون گیا

همانش نبیره، همانش نیا

زمان را همین است رسم و نهاد

که جز مرگ را کس ز مادر نزاد

فردوسی در جای جای شاهنامه به داوری در سرگذشت قهرمانانش

بر می خیزد، و یادآور این رسم و نهاد روزگار می شود. از جمله در داستان آزمایش زال پسر سام از سوی موبدان است که سخن از رمز گشایی از دوازده درخت برومند با سی شاخ بردمیده (دوازده ماه سال) و از دو اسب تیز روی سیاه و سپید (روز و شب) می رود.

پروفسور رضا که شیفته اعداد است،می کوشد خطوط موازی اعداد را در اسطوره بیابد و با شاهد آوردن از شعرای دیگر این سخن فردوسی را برجسته کند که در جهان آفرینش جایی نیست که از قلمرو زمان بیرون باشد. در کتاب مهجوری و مشتاقی در باره نگاه فردوسی به حرکت کیهانی چنین می نویسد:

ببینید چقدر زیبا می گوید که جهان دائماً در حال نو شدن و جنبش است: سرعت زمین، حرکت کهکشان، گرما و سرمای بی نهایت در جهان، شگفتی اندر شگفتی، در عین حال اثری از فرسایش در آن دیده نمی شود، و یا اگر فرسایشی هست از دایره تصور و تجربه ما بیرون است:

پدید آمد این گنبد تیز رو

شگفتی فزاینده نو به نو

نه گشت زمانه بفرسایدش

نه این رنج و تیمار بگزایدش

نه از جنبش آرام گیرد همی

نه چون ما تباهی پذیرد همی

در نوشته های اخیرش پروفسور رضا بیشتر با حافظ و زیبایی پایان ناپذیر شعر او سروکار دارد. او مقاله ای با عنوان “حافظ و تفکًر ریاضی” نوشته، و در آن با یک نگرش ریاضی گونه به برآورد ذهنیت سیًال شاعر پرداخته است. وی نخست به چگونگی خردگرایی در ریاضیات اشاره می کند. در آنجا تفکًر انتزاعی، طرح تئوری (یا پیش فرض) و سپس در شکستن آنها از لوازم کار است. برخلاف شعر و شاعری که نوعی آزادی در آن حکمفرماست.

با این همه، وی در شعر حافظ رده های فکر انتزاعی مشابه تفکّر علمی اهل ریاضی می بیند. به نظر پروفسور رضا در پس پرده ذهن حافظ می شود میزان استعداد تفکر علمی او را دید. ذهن حافظ به ساختار جبر و مقابله نزدیکتر از دیگر شعراست. یعنی بسیاری از اشارات عارفانه حافظ به روابط جبر و مقابله گونه ای در میان ناشناخته ها شباهت دارد که جواب مسأله را به مفروضاتی که در چارچوب آن مسأله نهفته است، پیوند می دهد. مثلاً:

بدم گفتی و خرسندم عفاک الله نکو گفتی

جواب تلخ می زیبد لب لعل شکرخا را

تقابل بین “بدم گفتی” و “نکو گفتی” از یک سو، و “جواب تلخ” و “لب شکرخا” از سوی دیگر آشکار است. تقابل لطیف دوم بین “خرسندم” و “زیبندگیِ” است که مفهوم مخالف خود را یعنی “نازیبندگی” امر را نیز القا می کند که آن هم با خطاب “عفاک الله” متقابلاً توجیه می شود.

پروفسور رضا در نگرش ریاضی خود حافظ را اندیشگر نامساوی ها (یا معادلات نامساوی) برآورد می کند. او چنین می نویسد:

واژه های کلیدی اصطلاحات عرفانی، که همان بازیگران نمایشگاه اندیشه والای حافظ اند، در هاله ای از ابهام جای می گیرند. طرح عارفانه ای که حافظ از گوشه ابروی جانان، می و مطرب، منبر و شیخ، زاهد و صوفی در کارگاه ذهن خواننده می آفریند اغلب بیرون از رده تفکر جزمی و حساب چهار، پنج و شش است. ناشناخته ها مانند مجهولات و معادلات پارامتردار و نامساوی های جبری رخصت پرواز دارند.

خصیصه دیگری که بنده در حافظ سراغ کردم و کمتر به آن توجه شده، پرهیز از گفتار جزمی است. لسان الغیب سخنان خود را پرسش وار مطرح می کند: ” نقدها را بود آیا که عیاری گیرند؟” اگر بخواهیم او را در لباس ریاضی دان تصور کنیم، می گوییم که فکر حافظ بیشتر با نامساوی ها سروکار دارد تا با معادلات و برابریها و داوری جزمی. عرصه پرواز اندیشه برای تفأًل در دیوان حافظ بیشتر فراهم است.

سخن از تقابل contrast مفاهیم در شعر حافظ از دید پروفسور رضا وقتی به اوج خود می رسد که حافظ آنرا به مرز بی نهایت می رساند. بسیاری از شاعران ما تقابل بین هجر و وصل، شاه و گدا و مانند آنرا خوش بیان کرده اند. این تقابل را به زبان ریاضی شاعرانه می توان “تقابل اضداد” یا “فاصله صفر و بی نهایت” خواند. در خصوص مفهوم بی نهایت پروفسور رضا توضیح می دهد که: “مفهوم علمی بی نهایت ریشه یونانی دارد و مفهوم صفر ریشه اسلامی – هندی – ایرانی. حافظ به علم حساب و ابجد تمایل ذهنی داشته و گاه ماده تاریخ هایی را محاسبه کرده، که نمودار گرایش به تفکر علمی است.» حافظ در برخی از ابیاتش، به گفته پروفسور رضا، دو بی نهایت را نقش بندی می کند:

که بَرَد به نزد شاهان ز من گدا پیامی

که به کوی می فروشان دو هزار جم به جامی

به نظر پروفسور رضا از مصراع اول خواننده استنباط می کند که مقام شاهان به فاصله “بی نهایت” بر تر از مقام حافظ است. در مصراع دوم گوینده شاهان را به فاصله بی نهایت پایین تر از گدایان خرابات می نشاند.

در بیت دیگر:

خدا زآن خرقه بیزار است صد بار

که صد بت باشدش در آستینی

از صد بار مصراع نخست، به گفته پروفسور رضا، مفهوم بی نهایت بر می آید، و از “صد بت” مصراع دوم “بی نهایت در بی نهایت” یعنی بی نهایت به توان دو را القا می کند. اگر بیزاری خداوند از یک بت را بی نهایت بشماریم، طبعاً آنکه بی نهایت بت در آستین دارد، بی نهایت در بی نهایت را بر می انگیزد.

در غزل دیگر:

اگرت سلطنت فقر ببخشند ای دل

کمترین ملک تو از ماه بُوَد تا ماهی

فاصله معنوی ماه تا ماهی بی نهایت است و واژه کمترین گواه آن است. بی نهایت “مُلکِ فقر” وجود دارد که کمترینش را به دل شاعر بخشیده اند. سخن از بی نهایت را پروفسور رضا در مقاله “پایگاه خِرَد در شعر” دنبال می گیرد و بیت زیبای زیر را از حافظ شاهد می آورد:

این شرح بی نهایت کز حُسن یار گفتند

حرفی است از هزاران کاندر عبارت آمد

هسته اصلی این شعر به گفته پروفسور رضا “وصف حسن بی نهایت یاری است برتر از قیاس و گمان و وهم. مصراع دوم بی نهایت فراتری را به ذهن می آورد؛ بی نهایت در فضایی ورای فضای حرف هایی که به گفتن و نوشتن و تصور در می آیند.”

شاهد دیگری از شعر حافظ بیت زیر است:

این راه را نهایت صورت کجا توان بست

کش صد هزار منزل بیش است در بدایت

پروفسور رضا می افزاید: “از میان صدها هزار طالب علم که در هزار و پانصد سال به هندسه اقلیدس اشراف یافتند، چند تن انگشت شمار مانند عمر خیام نیشابوری می شناسیم که در بدایت هندسه اقلیدس شک کردند و زیر بار آن نرفتند. اینجاست که سالک راه معرفت دیده اعتبار پیدا می کند و در می یابد که “کش صد هزار منزل بیش است در بدایت.”

می بینیم که پروفسور رضا چگونه بی نهایت های احساسی شعر حافظ را بر پایه خِرَد ریاضی می نشاند. می دانیم که بی نهایت بینی های حافظ با اغراق حماسی فردوسی و شور عاشقانه سعدی تفاوت دارد. گزاف پیمایی در حماسه و افزون بینی در عشق از لوازم کاراند؛ اما تب وتاب های ذهن حافظ بی نیاز از گزافه به مرز بیکران می رسد. شاید به همین دلیل باشد که پروفسور رضا شعر حافظ را به ریاضیات محض(pure mathematics) تشبیه می کند؛ حال آنکه شعر سعدی را ریاضیات کاربردی (applied mathematics ) می انگارد. به نظر وی، ذهن سعدی به جنبه های عملی و اجتماعی نزدیک است، و ذهن حافظ اغلب مجرّد اندیش و بیشتر در رده تفکر انتزاعی جای می گیرد. پیداست که ذهن مجرّد اندیش میدانی به وسعت فضای بیکران لازم دارد که در آن فقط زیبایی محض معیار شناسایی باشد. ادبیّات این فضا را برای جولان اندیشه فراهم می آورد.

سخن فارسی از دیرباز جولانگاه پرواز اندیشه در عرصه های گوناگون هنری بود. توانِاییِ پیوند واژگان و ربط ایده ها در آن چنان است که نه فقط به سعدی امکان بیان باریکترین نکته ها و عواطف ذوقی اش را می دهد، بلکه می تواند آینه دار خلوت اُنس و حال حافظ شود. کاری که پروفسور رضا کرد این است که با نگرش علمی – ریاضی خود سنجه های دیگری برای شناخت زیبایی سروده های گذشته و معاصر به میان آورد. اغراق شاعرانه برای وصف دلاوری یا زیبایی حد و کرانه ای نمی شناسد.

تشبیه این بیکرانگی با بی نهایت بودن اعداد خود وصف دیگری است از زیبایی ادبی که می کوشد پرواز اندیشه را در فراسوی مرز مرسوم با سنجه های ریاضی بیازماید. دیدیم که شیفتگی و احاطه پروفسور رضا بر ادبیات فارسی، امکان بیان خوب این گونه نگرش ها را فراهم کرده است.

  • - گردآوری: تبیان لرستان
نظرات

 نام:
 *نظر:
© کلیه حقوق معنوی و محتوای این سایت متعلق به اداره کل تبلیغات اسلامی استان لرستان می باشد .استفاده از مطالب با ذکر منبع و لینک به سایت بلامانع است.