خانواده در اسلام امری مقدّس و عامل و سببی برای دست یابی به کمال، مودّت و رحمت و انس و صفاست.
ازدواج در اسلام نوعی همبستگی و به صورت میثاقی غلیظ یا پیمان محکم است و توصیه قرآن متوجه تشکیل خانواده است اگر چه زوجین فقیر و نادار باشند زیرا که خدا وعده داده است آنها را از فضل خود بی نیاز کند.( آیه 32 سوره نور ).
و نیز حضرت رسول اکرم (ص) فرمودند :
« هر کس دین و روش مرا دوست دارد باید به سنّت من عمل کند و از سنّت من ازدواج است ».
خانواده را سنگ اول و زیر بنای تکون جامعه می دانند که از اجتماع مشروع والدین و فرزندان پدید آمده و در برخی از جوامع حتی در برگیرنده خویشان و اقوام و نیز همسایگان و افراد قبیله است.
در حقیقت خانوده مانند یک مثلثی می باشد که دو گوشه آن را پدر و مادر و یک گوشه آن را فرزند یا فرزندان در بر می گیرد. که معاشرت زوجین با هم، معاشرت زوجین با فرزندان، معاشرت فرزندان با پدر و مادر، ( زوجین ) هستند سه زاویه این مثلث است.
   روح حاکم بر خانواده، روح عدالت، تفاهم، رحمت و احترام، علاقه و افزودن اعتماد به یکدیگر است. همچنین عظمت و کمال خانواده خوش اخلاقی وحسن معاشرت و مهربانی کردن به یکدیگر نیز شامل آنها می شود.
بنای زندگی باید مبتنی بر صفا و خیر خواهی باشد و مصلحت این است که هر یک از اعضای خانواده چون گلی تلقی شوند که پنجه در افکندن با آنها سبب ضایع شدن آنهاست. 

اساس روابط در خانواده :

1- احترام : زن و شوهر باید به یکدیگر احترام کنند و حرمت هم را نگه دارند، نه تنها که زن و شوهر و ناگزیر به اتخاذ چنین شیوه ای هستند، بلکه بدان خاطر که آنان امانتدار خداوند و هر کدام چون امانتی از خدا در دست دیگری هستند. و نیز این مسئله مسلم است که خداوند بنی آدم را گرامی داشته است ( آیه70 سوره اسراء ) و کسی که مورد گرامی داشت خداوند است  نمی توتند از سوی آفریده او مورد بی حرمتی قرار گیرد.

2-  محبّت و مودّت : زن و شوهر باید نسبت به هم مهر ورز و علاقه مند باشند و اصولا از اهداف و « تجلیگاه » مقاصد ازدواج این است که خانواده تجلیگاه مودّت و رحمت می گردد. ( آیه 21 سوره روم )
رسول خدا (ص) فرمودند : سخن مرد به زن که تو را دوست می دارم هرگز از دل زن بیرون نمی رود.   وسائل الشیعه جلد 14

3- بیا ن خوش : در حیات مشترک اصل بر این است که زن و شوهر به خوشی و مهربانی با هم معاشرت کنند و زمینه برای سکون و آرامش و اعتماد به یکدیگر فراهم آید. زیرا سخت دلی و خشونت مایه پراکندگی و جدایی است. ( آیه 159 سوره آل عمران )

4- همدرد ی و تفاهم : بخشی هم از دشواری ها و مشکلات حیات خانوادگی در این رابطه است که زن و شوهری به علت جهل یا غفلت نسبت به یکدیگر همدردی یا تفاهم ندارند. در مشکلات یا مصائبی که برایشان پدید می آید خود را تنها و بدون غمخوار می یابند. بدین نظر توصیه ها این است  که نسبت به هم احوال بپرسند، غم و دردشان را به هم باز گو کنند، اگر رنجی بر یکی از آنها وارد آمد آن یکی به تسلیت و داد جوئیش بپردازد و از همه مهمتر این که فضل و رحمتی را که بینابین است فراموش نکنند. ( آیه 237 سوره بقره )

معاشرت مرد با زن :
1- دید اسلام به زن : دیدی که اسلام به زن دارد متفاوت با دید دیگران است، اسلام زن را بنده خداو در خور هرگونه احترام و عنایت می داند. جلوی تجاوز به حقوق او را گرفته و از او حمایت می کند. نه بدان خاطر که او را چون مرد بپروراند بلکه بدان خاطر که او انسان است و می توتند بنده مقرّب در گاه خدا باشد.

2- درخواست برای زن : اسلام از مردان می خواهد به زن احترام کرده و رعایت احوال او را بنماید.
رسول اکرم (ص) فرمودند :
« هر کس زن می گیرد باید احترامش کند »

3-  در برابر لغزش ها : اگر زن مرتکب لغزش شد توصیه این است که صرف نظر شود.
حضرت علی (ع) می فرماید :
« آیا دوست ندارید که خدا بر شما ببخشاید ».
و بالاخره : توصیه ها درباره مراعات حال زنان بسیار است تا حدی که پیامبر (ص) فرموده اند :
« آنقدر جبرئیل درباره زن به به من سفارش کرد که طلاقش روا نیست. و فرمود : زنان را احترام نکند مگر فرد کریم و اهانتشان نکند جزء فرد پست و فرو مایه و فرمود :
کاملترین مؤ منان از نظر ایمان کسی است که اخلاقش نیکوتر و نسبت به خانواده مهربانتر باشد و بهترین شما کسی است که نسبت به زنان خود بهتر باشد ».

معاشرت زن با شوهر :
همچنین وظیفه متقابل ایجاد می کند که زن هم در رابطه با مرد جنبه های اخلاقی و انسانی را رعایت کند و از جمله مراعات ها در این زمینه این است که خداوند او را موجب سکون و آرامش مرد و نیز وسیله رام کردن او قرار داده و سعی دارد این وظیفه را نیکو انجام دهد.

 پرهیز ها :
 در پرهیز ها باید از عواملی سخن گفت که باعث می شود زن و شوهر از هم دور گردند و کدورت بین آنها ایجاد گردد. مثل گوش به سخن این و آن دادن، خود فریفتگی و غرور، به رخ کشیدن موقیت علمی و خانوادگی، عدم رعایت اصول عفت و پاکدامنی، درخواست های بی حساب، رفاقت بازی ها، داشتن سرگرمی هائی در خارج خانه، ولخرجی و اسراف، تن دادن به آلودگی ها مثل اعتیاد و قمار......... در همه حال انتظاری که اسلام از مردان برای حفظ حیات خانواده وتداوم آن دارد به مراتب بیش از انتظار آن از زنان است. اغلب توصیه ها در گرم کردن کانون، متوجه زنان و در مدارا و گذشت متوجه مردان است.
  البته چگونه معاشرت والدین با فرزندان نیز تأثیر زیادی دارد بر پایداری صفا و محبت در خانواده دارد، مثل نیکی و شاد کردن کودک خوشرفتاری و بازی با فرزندان، رعایت اعتدال، وفای به عهد و مخصوصا توجه به دختر ها و .......................
همان طور که والدین در برابر فرزندان مسئول هستند فرزندان هم در مقابل پدر و مادر باید آداب و اصولی را رعایت کنند. از جمله همیشه والدین خود را احترام کنند و در برابر آنها متواضع و فروتن باشند، هر چه که والدین می گویند اطاعت کنند، مگر در امر واجبات باشد که آنها فرزندان را نهی کنند فرزندان نباید اطاعت کنند البته با احترام. از بذل نیکی و همدلی به والدین غفلت نورزند.

خود داری ها :
در معاشرت باید یک سری چیز ها خود دار یشود :
1- سرپیچی و عصیان 2- ایجاد حزن 3- نگاه ناپسند 4- زدن
اما از جلوه های عقوق و حداقل اقدامی که منجر به عقوق می شود می توان این دو مورد را ذکر کرد:
1- گفتن اف به پدر مادر 2- نگاه تند به پدر و مادر
مهر و محبت چیزی نیست که از دیوار وبام خانه ریخته شود تنها خود زن و شوهرند که می توانند بذر آن را بیفشانند.
ابراهام استون می گوید : آنچه روابط خانواده را محکمتر میکند  و آن ر ا به صورت کانون صفا و صمیمیت و مکتب انسانی و سعادت بخش در می آورد مهر و محبت است محبت مانند ریسمانی دل مرد و زن را به هم پیوند می زند و خوشبختی می آورد. 

منبع :
اخلاق و معاشرت در اسلام ( دکتر علی فاتحی ) 

تهیه و تنظیم :
کارشناس آموزش وپژوهش
اداره کل تبلیغات اسلامی استان لرستان