پذيرش مسئوليت خانواده

هنگامى كه در صدر اسلام، آيه‏اى درباره عذاب دوزخيان نازل شد، چند تن از جوانان از ترس گرفتارى به چنين عذابى، سر به بيابان نهادند و زندگى عادى خويش را رها كردند. همسران آنان خدمت رسول خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله آمدند و شرح‏حال شوهران خود را بازگفتند. حضرت از اين ماجرا ناراحت شد، به سوى مسجد شتافت و چنين فرمود: «من كه پيامبر شما هستم، همسر اختيار كرده‏ام، غذا مى‏خورم و از بدنم نگه‏دارى مى‏كنم و در ميان اجتماع به سر مى‏برم و با مردم تماس دارم. هر كس از سنت و روش من روى برگرداند، از من نيست».
تقسيم كار در خانواده

يكی از عوامل شادابی و تكامل خانواده‌ها، تعيين حدود مسئوليت افراد در خانواده است. حضرت على عليه‏السلام و حضرت فاطمه عليهاالسلام پس از تشكيل زندگى مشترك، تقسيم كارهاى خانه را به نظر و مشورت رسول اكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله واگذاشتند. آنان به آن حضرت گفتند: يا رسول‏الله! ما دوست داريم ترتيب و تقسيم‏بندى كارهاى خانه‏مان با شما باشد. پيامبر نيز كارهاى بيرون خانه را بر عهده على عليه‏السلام و كارهاى داخلى را بر عهده حضرت زهرا عليهاالسلام گذاشت. حضرت زهرا(س) از اين پيشنهاد پدر ابراز خوشحالی می‌كنند و می‌فرمايند:«جز خدا كسی نمی‌داند كه از اين تقسيم كار تا چه اندازه خوشحال شدم؛ زيرا رسول خدا(ص) مرا از انجام كارهائی كه مربوط به مردان است باز داشت.
خانواده؛ سرچشمه پيشرفت جامعه
اگر در سرچشمه ترقى و پيشرفت تمدن بينديشيم و در جست‏وجوى منبع شعاع ارزش‏ها، فضيلت‏ها، كارهاى نيك و خاستگاه‏هاى اخلاق در محافل اجتماعى باشيم، خواهيم ديد كه همه اينها از نظام خانواده‏هايى به هم پيوسته و سرشار از عاطفه سرچشمه مى‏گيرد. پس اگر بناى خانواده در جامعه بر پايه فضيلت و اخلاقى نيكو استوار باشد، روح همكارى، برادرى و محبت بر آن جامعه حاكم خواهد شد و آن جامعه با اتحاد و انسجام، اهليت پذيرش امانت الهى را در زندگى خواهد داشت. اگر خانواده به انحراف، بدى‏ها و پراكندگى گرايش داشته باشد، جامعه به تزلزل و انحطاط خواهد گراييد و اگر زمينه اين انحراف‏ها بيشتر شود، جامعه به گمراهى و تباهى كشيده خواهد شد. بنابراين، خانواده، هويت جامعه و نشانه‏هاى امت را بر دوش مى‏كشد و اگر آن را به يك هرم تشبيه كنيم، پدر در رأس اين هرم، مسئول مراقبت و حمايت از همسر خويش است كه او نيز پايه دوم خانواده و مسئول تربيت فرزندان و سامان‏دهى امور خانه است.
نقش مرد در خانواده
پيامبر اعظم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله فرمود: خداوند رحمت كند پدرى را كه فرزندش را بر نيكى كردن بر خود كمك كند. نشستن مرد نزد زن و فرزندش، نزد خداوند محبوب‏تر از اعتكاف در مسجد من است.
امام سجاد عليه‏السلام فرمود: خداوند از آن كس خشنودتر است كه خانواده خود را بيشتر در رفاه و نعمت قرار دهد. حق زن اين است كه بدانى خداوند او را مايه آرامش و انس تو قرار داده است و بدانى اين نعمتى است كه خداوند به تو داده. پس بايد او را گرامى دارى و با وى نرمى كنى.
امام صادق عليه‏السلام فرمود: مرد براى اداره منزل و خانواده خود به سه ويژگى نياز دارد كه اگر در طبيعت او نباشد، بايد خود را با تكلّف به آنها وادارد: خوش‏رفتارى، گشاده‏دستى سنجيده و غيرت براى حفاظت از آنها.
نقش زن در خانواده

پيامبر اعظم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله فرمود: هر زنى كه در خانه شوهر خود به قصد انجام دادن كارهاى خانه چيزى را جا به جا كند، خداوند به او نظر مى‏كند و هر كه خداوند به او نظر كند، عذابش نمى‏دهد. زنى كه شوهر خود را به كارهايى وادار مى‏كند كه او توانايى انجام دادن آنها را ندارد، هيچ‏يك از كارهاى نيكش پذيرفته نخواهد شد.
امام باقر عليه‏السلام فرمود: براى زن نزد پروردگارش هيچ شفاعت‏كننده‏اى كارسازتر از خشنودى شوهرش نيست. 
امام صادق عليه‏السلام فرمود: خوش‏بخت است خوش‏بخت، زنى كه شوهر خود را گرامى مى‏دارد و آزارش نمى‏دهد و در همه حال از وى فرمان مى‏برد.
پيامبر اعظم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله فرمود: پاداش شوهرداري نيك زن ، و كوشش او براي تحصيل خشنودي شوهر، و پيروي او از شوهرش ، برابر همه اين پاداشهاي (جماعات و حج و جهاد و...) مردان است.